Op 12 juni 1987 hield president Ronald Reagan in West-Berlijn bij de Branderburger Tor een toespraak waarin hij aan de toenmalige president van de USSR, Michael Gorbastjov, vroeg : ” Tear down this wall”.

Twee jaar later was het zover. De muur viel uiteen en de nieuwe wereldorde werd opgebouwd. De democratie zou overal in een massasprint terechtkomen en zegevieren. De Amerikaanse politicoloog Francis Fukuyama kondigde het ‘einde van de geschiedenis’ aan: democratie en een permanent groeiende economie zouden ons allen welvaart en welzijn brengen.
Dat werd zo dikwijls herhaald dat we het allemaal geloofden en ernaar handelden. En zo geschiedde. De economie groeide en globaliseerde, de staat vermagerde. De samenleving werd dunner en het ik werd dikker. “Mijn probleem was en is niet het verdwijnen van het Oosten”, schrijft de Duitse schrijver Ingo Schulze, ” maar het verdwijnen van het Westen, een Westen met een menselijk gezicht “

‘1989′ was bovendien vooral een Europese datum. In China werd de mars naar de democratie enigszins anders geïnterpreteerd en in vele delen van de wereld groeide, ondanks de versnelde globalisering, vooral de honger en het geweld.
De aangekondigde ‘vredesdividend’ kreeg een geweldige klap in september 2OO1 en van het economisch optimisme bleven na de financiële crash in 2008 slechts kruimels over. Niet alleen de beurzen crashten maar ook de politieke patronen die de economische wereldbeelden kritiekloos gevolgd hadden, vielen uit elkaar.
In plaats van het einde van de geschiedenis voelen we nu vooral het begin van de verwarring en de onzekerheid . Voor velen is de huidige crisis te groot om erover na te denken en nieuwe wegen in te slaan. De moeilijkheden om in Kopenhagen een significant klimaatakkoord af te sluiten zijn daar een trieste illustratie van.

“Is de crisis te groot om erover te reflecteren?”, dat is ook de eerste zin van het interessante rapport ‘Aftershocks‘ (*) dat de Nederlandse WRR (Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid) onlangs publiceerde ..

In tegenstelling tot België waar bovenstaande vraag positief wordt beantwoord en de politieke stilstand tot een rustgevend beheersprincipe wordt beschouwd, vinden de auteurs van dit rapport dat “wachten tot de crisis voorbij is geen optie is als we nog de ambitie hebben om onze samenleving voor te bereiden op de toekomst”.
Hun uitgangspunt is duidelijk : ” In democratische samenlevingen is het uiteindelijk aan de politiek om te beslissen over de sociale en economische agenda’s”. Zij maken zich zorgen over de verschuiving - sinds de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw - van ’state embedded economics’ naar ‘market embedded states’. De politiek zag de economie en keek er naar!

Zij vroegen 24 internationaal bekende economen, sociologen, historici en oud-politici, zoals de Duitse oud-bondskanselier Helmut Schmidt, de econoom Stephen Roach, de Franse hoogleraar geostrategie Dominique Moïsi, de voormalige voorzitter van de Europese Commissie Jacques Delors en vele anderen om hun verbeelding aan het werk te zetten over hoe de wereld er na de ernstigste crisis sinds de Grote Depressie (1929) uit zou moeten en kunnen zien.
Het resultaat van dit denkwerk, waar ook Paul De Grauwe en Marc Elchardus aan deelnamen, is interessant en inspirerend.
Ondanks de verschillende ideologische zienswijzen en politieke uitgangspunten benadrukken de meeste gastauteurs het failliet van het neo-liberalisme zoals dat tientallen jaren kritiekloos aanvaard werd en eindeloos herhaald. ‘ Capitalism has lost its moral authority”, zegt Richard Sennett.

Tony Atkinson, hoogleraar economie in Oxford, gaat nog verder. Volgens hem is het duidelijk ” that much of the growth of the last 20 years, both in de UK and elsewhere, was in fact illusory”. Want ofschoon de welvaart globaal gezien in Europa met 2O tot 25 % steeg zijn de gemiddelde huishoudens er veel minder op vooruit gegaan. Bovendien nam de ongelijkheid toe.
Meerdere auteurs , zoals Jean-Paul Fitoussi, vestigen er de aandacht op dat het BBP als meetinstrument voor onze welvaart voorbijgestreefd is. Hiermee zitten zij op hetzelfde spoor als Amartya Sen en Joseph Stiglitz die in dit najaar, in opdracht van president Sarkozy, aanbevelingen formuleerden voor een alternatief meetinstrumentarium waarin welzijn en duurzaamheid als indicatoren opgenomen worden. Ook de kwaliteit van de goederen en de verdeling ervan zijn voor hen belangijk om reële maatschappelijke vooruitgang te kunnen meten. Anders meten is de voorwaarde om anders te handelen.

” Re-establishing the rules of the game and the relationship between the market and the public authorities has returned to the top of the political agenda. Even free market zealots have been forced tot concede that, if not government, then at least governance has a role to play in the economy” schrjft Ben Knapen, co-auteur van het rapport , in de epiloog.
Fritz Scharpf , oud-directeur van het Max Planck Instituut , zegt het nog scherper. Voor hem is het noodzakeijk “that European politics must assert the power to break the legal stranglehold of outdated and dangerous neo-liberal dogma’s”.

Want deze crisis is diepgaander dan sommigen denken. Ze heeft het economisch systeem door elkaar geschud , economisten uit hun goddelijke status gehaald en sociale en culturele systemen in verwarring gebracht . Ze zal vooral een diepgaande invloed hebben op het dagelijks leven van mensen. Dat merken we ook in België waar volgens schatingen tussen de 50 000 en 100 0000 mensen volgend jaar hun werk zullen verliezen en nog meer mensen in de schulden en de armoede verzeild geraken.
“After two decades of neo-liberalism, a critical re-imagining of economy and society, including the role of public authority and political sovereignty is underway”, schrijft co-auteur Anton Hemerijck.

Hoe die nieuwe rol van de politiek en de staat er uit zal zien, daarover zijn niet alle auteurs het eens. Trouwens, een (noodzakelijk) reguleringsproces in gang te zetten is moeilijker dan te dereguleren. En sommige groot-belanghebbenden zullen nooit de intellectuele winsten die nieuwe gedachten opbrengen inruilen tegen de (financiële) winst die ze gewoon zijn te incasseren.
Maar laat dat geen hinderpaal zijn om ons met wat frisse ideeën te concentreren op een toekomst die toch wel grotere uitdagingen kent dan de splitsing van een kiesarrondissement.

(*) Anton Hemerijck, Ben Knapen, Ellen van Doorne (red.) : ‘ Aftershocks, Economic crisis and institutional choice ‘ .WRR, 2009. Kan gratis gedownload worden : http://www.wrr.nl/content.jsp?objectid=5150