“Als ik er was gebleven, en had moeten zien hoe alles zou zijn voortgegaan na de val van de Muur, zou ik gek geworden zijn. Toen ik Duitsland aankwam kon ik geen onderscheid maken tussen lachen en huilen”.

Zo omschrijft Herta Müller, die verleden jaar de Nobelprijs voor literatuur ontving,  haar ervaringen met het Ceausescu-regime dat ze , gepest, bedreigd, vervolgd en gecensureerd, kon ontvluchten in 1987. Nu woont ze in Duitsland.

In haar werk - meer dan 2O romans en dichtbundels -  is  het verleden is nooit ver weg, de dood en de angst ook niet.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog is Roemenië een bondgenoot van Duitsland. Tot in 1944. Dan loopt het over naar de geallieerden. Korte tijd nadat het Rode Leger in Boekarest aankomt besluit Stalin om honderdduizenden Roemeens-Duitse mannen en vrouwen naar de USSR te deporteren. Zij moeten helpen bij de wederopbouw. Onder hen de moeder van Herta Müller en de dichter Oskar Pastior .

“In 2001 begon ik gesprekken met voormalig gedeporteerden. Ik wist dat ook Oskar Pastior gedeporteerd was geweest en vertelde hem dat ik daarover zou willen schrijven. Hij wilde mij helpen met zijn herinneringen. We ontmoetten elkaar regelmatig en ik schreef het op. Maar al snel ontstond de wens het boek samen te schrijven”.

Maar zo ver kwam het niet. Pastior overleed in 2OO6 en werd Leo Auberg, het hoofdpersonage in  het recent verschenen“Ademschommel”(*). In dit boek beschrijft hij, in een zelfgesprek, zijn vijf jaren durende verblijf in Russische kampen. Dat is niet zo makkelijk want het is moeilijk “mezelf in woorden uit te pakken. Ik pak mezelf alleen maar anders in wanneer ik praat”.

Dat is een manier van overleven in een situatie waar de honger allesoverheersend is, zeker de eerste vier jaar. Auberg heeft altijd ‘de hongerengel’ bij zich: ‘Als basiseten lag de koolsoep aan de basis van het feit dat je aan je lichaam het vlees verloor en in je hoofd het verstand. De hongerengel rende hysterisch rond. Hij kende geen perken meer, groeide op één dag zo hard als geen gras in een hele zomer en geen sneeuw in een hele winter.’

Om te overleven doet een mens van alles :  eten stelen van een vriend, kookrecepten vertellen, naar de lucht kijken en zwijgen. “Over de honger moet je niet praten wanneer je honger hebt. Honger is geen brits, anders zou hij een maat hebben. Honger is geen voorwerp”. Of toch wel? Want voorwerpen zijn belangrijk onderwerpen in dit boek.

“Hoe minder dingen je hebt, hoe meer je de objecten gaat definiëren”, zegt Müller in een interview. Als je zelf wordt onteigend “kan je jezelf opnieuw definiëren door deze objecten. Je gaat ze definiëren om jezelf te positioneren”.

Aan de hand van die voorwerpen (een witte zakdoek, een koekoeksklok, een sjaal) en diensten ( “elke dienst wordt een kunstwerk”) kijkt Leo Auberg terug op het dagelijks leven in de kampen. Dat leven is duidelijk : “1 schep = 1 gram brood. Het gereedschap ben ik. Hij heerst en ik onderwerp mij. En toch is het mijn dierbaarste schop. Ik moet hem dankbaar zijn, want als ik schep voor mijn brood, leidt dat de aandacht af van de honger. Omdat de honger niet verdwijnt, maakt de schop dat het scheppen voor de honger schuift”.

Alledaagse voorwerpen blijven ook in de kampen alledaags. Maar de hongerengel geeft ze een andere betekenis.  Boeken worden geruild tegen eten. “De verzameling poëzie uit acht eeuwen at ik op in de vorm van maïsmeel en varkensvet”. Andere voorwerpen beschermen hem , maken het leven draaglijk.  De slakken die uit de steenkoolovens komen verwijzen naar de vrijheid . “ Zo vrij was de koude slak, hij schonk je het zelfbedrog waarmee je in het leven kon terugsluipen. Beneveld door het gif kon je jezelf met de koude slak gelukkig maken, zeer beslist gelukkig”.

Maar de kampen ontnemen je ook je hoop, je wensen, zeker als je weet dat je niet kan vluchten én niks weet over thuis . “ Je wilde wel naar huis, maar liet het bij de herinnering achteruit, je durfde het verlangen vooruit niet aan. Je dacht dat herinnering al verlangen was. Waar moet het verschil vandaan komen als in je hoofd zich steeds hetzelfde afspeelde en je de wereld zo was kwijtgeraakt dat je hem niet eens meer miste”.

“Ik weet dat je terugkomt”, had zijn grootmoeder gezegd toen hij vertrok. Begin januari 195O komt Leo terug thuis. Zijn vader schildert nog altijd aquarels, zijn moeder breidt wollen sokken en grootmoeder lost kruiswoordpuzzels op. Maar zelfs maanden na zijn terugkomst weet niemand wat hij heeft gezien. “En niemand vroeg ernaar”. In het communistische Roemenië wordt er niet of nauwelijks gesproken over de Russische kampen. Maar de angst blijft.

“Ademschommel” lezen is een confronterende gebeurtenis. Eén die je niet vlug vergeet. Zoals ‘Godenslaap’ van Erwin Mortier. Herta Müller schrijft in een soms krachtige, soms milde, maar altijd weloverwogen en zorgvuldige taal. Met woorden ga je, zeker in deze context, niet slordig om. Wie het kampleven in woorden wil weergeven heeft wikt die woorden . Holle frasen zijn immers het kenmerk van totalitaire regimes.

Haar ontroerende beelden en poëtische formuleringen esthetiseren  de miserie niet. Hier is geen sprake van vrijblijvende schoonschrijverij over honger en geweld. Integendeel, elke zin laat je de onderdrukking voelen, elk beeld de gruwel ervaren.

“ Hongerwoorden, dus eetwoorden, beheersen de gesprekken en toch blijf je alleen. Iedereen eet zijn woorden zelf. De anderen, die mee-eten, doen dat ook voor zichzelf. Medeleven met de honger van anderen is nihil, meehongeren kun je niet”.

“Ademschommel” is een boek dat je meesleurt en onrustig maakt. Gelukkig maar.

Want ook dit jaar zullen we weer in ruime mate  overdonderd worden met geneuzel, gereutel en gekeutel.