Sommige auteurs veroorzaken leesdrift. Als er van hen een nieuw boek verschijnt kan ik amper wachten om het te pakken te krijgen en te beginnen lezen. Richard Powers is één van die auteurs. Juli Zeh ook. Haar laatste boek “Corpus delicti” staat, tot mijn grote spijt, nog ongelezen in het boekenrek. Ik word er ongeduldig van.

Ook Hans Magnus Enzensberger behoort tot deze categorie. Deze, nu tachtigjarige, Duitse auteur debuteerde in 1957 met een dichtbundel en publiceerde sindsdien meer dan vijftig werken in vele disciplines: gedichten, romans, kinderboeken, toneelstukken en wetenschappelijke werken.

Reeds in de jaren zeventig kwam ik onder de indruk van de erudiete argumentatie waarmee hij vanzelfsprekendheden in twijfel trok. In “De stuurloze avant-garde” (1974) relativeerde hij de pretenties van de maatschappelijke voorhoede die alles nieuw ging maken. Ook zijn eigen (radicaal-)links verleden moest eraan geloven.
“Ik verkies argumenten boven belijdenis. Twijfel ligt me nader aan het hart dan sentiment. In geval van twijfel beslist de werkelijkheid”, zegt hij in een recent interview in ‘Gierik’(*), het literaire tijdschrift dat deze maand veel aandacht besteedt aan de eigenzinnige en charmante angry old man.

De gedachten zijn vrij. En je kan ze ook nog vrij uiten. Maar om vrij te denken moet je ruimte openlaten voor tegenspraak, voor het wederwoord. Een mens leeft niet alleen van zekerheden en gewoontedenken. Want “zacht rust de gewoonte van de macht op de macht van de gewoonte”. Soms maakten zijn twijfels mij onrustig, soms was ik het helemaal oneens met zijn stellingen, maar altijd voegde hij iets toe.

Onlangs verscheen “De voordelen van het ongemak”(*) , een verzameling essays die Enzensberger schreef van 1978 tot 2009. Gedachten over de ‘kleine burgerij’, mode, de pers, erbarmen met politici, het doemdenken en een Vlaams schilderij. Zeer uiteenlopende thema’s die hem in staat stellen om zijn “blik op de verte te richten waar ons beeldscherm geen weet van heeft”. Hij is geen vertolker van de tijdsgeest maar een kritisch onderzoeker van “het heen en weer pendelen tussen Watermantijdperk en Apocalyps, new age en pensioenberekening, Nirwana en beleggingsadviezen, dat een massaal fenomeen is geworden. Over de grovere scenario’s waarin het bijgeloof nestelt, kun je je gemakkelijk vrolijk maken ; maar ook bij mensen die zichzelf heel verstandig vinden, heeft de toekomst haar conjuncturen, waarvan de wisselvalligheden rationeel moeilijk te verklaren zijn”.

Zo is dat. De moderne tijd vraagt van de burger een grote dosis koele berekening. Calculerend worstelt hij zich door zijn flexibel leven. Hij steunt op de ratio van experts en specialisten maar leunt tegelijkertijd op irrationele verwachtingen en toekomstdromen. Reeds in 1987 schreef Enzensberger in “Turbulentie” dat “economen kunnen doorgaan voor pioniers van de moderne waarzeggerij. Sinds mensenheugenis presenteren ze de economie, volkomen ongehinderd door iedere weerlegging door de realiteit, met een serieus gezicht hun horoscopen”.

Hij is een ontegensprekelijk een veelschrijver, maar hij blijft bedachtzaam formuleren en toont de lezer het verschil tussen een vlugge mening en een doordacht essay. De vlugge mening steunt niet zelden op de laatste motivering of een particulier feit, het essay meestal op een sterke argumentatie. Dat maakt het eerste vlug waardeloos, het tweede tijdloos.
Het gaat er niet om tegenwoordig te zijn, maar om het te blijven.

Enzensberger concentreert zich minder op de producten van de actualiteit , des te meer op de processen doorheen de tijd. Daarom blijven de meeste essays na al die jaren overeind staan.
In “De triomf van de Bild-zeitung” mijmert hij over de verschillen tussen de boulevardpers en de kwaliteitskranten. Deze verschillen werden de voorbije maanden in Vlaanderen dik in de verf gezet toen vooral Dag Allemaal de dood van Yasmine wel zeer creatief aanwendde om het voyeurisme van de lezers te behagen en de oplage te stimuleren. Maar ook hier neemt Enzensberger een aantal illusies weg. “Er blijven”, schrijft Enzensberger in 1988, “wezenlijke verschillen bestaan in de informatie- en gebruikswaarde van journalistieke media. Wel treden ze op volgens eenzelfde wet, die van het objectieve cynisme. Wie dit ontkent is hypocriet. Er is geen dagblad, tijdschrift of tv-programma denkbaar dat zich niet blindelings onderwerpt aan de eis actueel te zijn. Het gevolg is dat we elke dag opnieuw non-events voorgeschoteld krijgen.”

Enzensberger is geen betoger, hij wil geen zieltjes winnen. Hij observeert en analyseert met onverwachte argumenten en nieuwe invalshoeken. Zo beschreef hij de zelfmoordterroristen als “radicale verliezers, mensen die zo overtuigd zijn van de waardeloosheid van hun eigen leven dat ook het leven van anderen hen koud laat.”

In deze bundel is “De grote volksverhuizing” opgenomen, een essay uit 1992, waarin hij zijn visie op migratie weergeeft en afstand neemt van het reddingsbootmodel dat vele populisten graag gebruiken. Volgens hen is in het Westen “de boot vol”. Voor Enzensberger is het echter duidelijk dat “één blik op de omgeving voldoende is om deze frase te weerleggen. “Dat weet ook iedereen die hem in de mond neemt. Het is hun niet te doen om zijn waarheidsgehalte, maar om het fantasma dat hij uitdrukt”. Ze vergelijken hun situatie met deze van bootvluchtelingen en zetten hierbij de metafoor op hun kop. Maar ook “de multiculturele samenleving blijft een loze kreet zolang de moeilijkheden die door dit begrip worden opgeroepen worden getaboeïseerd maar niet opgelost”.

Kerstmis is de periode van de lijstjes. Van de beste boeken en films, van cadeaus die nog vlug moeten gekocht worden en goede voornemens die even vlug geformuleerd worden.
Zet “De voordelen van het ongemak” ook maar op dat lijstje. Al is het maar om te vermijden dat het ook in je hoofd gaat sneeuwen.

(*)  “Gierik & Nieuw Vlaams Tijdschrift”, winternummer 105, 2009.  Zie ook : http://www.gierik-nvt.be/.

(*) Hans Magnus Enzensberger : “De voordelen van het ongemak”. De Bezige Bij,
Amsterdam, 2009. 318 blz.