‘Onthaasting’. De verzuchting van mensen met een overvolle agenda die trager willen leven, zich rustiger willen ontspannen maar elke dag horen dat ze langer zullen moeten werken.

Dat langer werken zou absoluut noodzakelijk zijn om de kosten van de vergrijzing en de pensioenen te kunnen (blijven) betalen. Nochtans las ik verleden week in ‘Vrij Nederland’ dat niet zozeer de werktijd maar vooral de stijgende productiviteit onze welvaart omhoog stuwt.

In elk geval, de Belgen presteren in beide disciplines uitstekend. Ondanks de toegenomen vrije tijd én de vroege pensionering blijven we werken. Is het niet in loondienst dan zeker voor onszelf, de familie en vrienden. We assembleren auto’s en timmeren tuinhuisjes in elkaar. In alle tinten en kleuren, van wit over grijs naar zwart.. En tot voor kort behoorden we samen met de Duitsers tot de productiefste werknemers van Europa.

Het arbeidsethos zit blijkbaar in onze genen. Het lijkt er op dat het nooit anders is geweest. Alhoewel.

In zijn boek ‘Arbeid, een eigenaardig medicijn’(*) beweert de Nederlandse filosoof Hans Achterhuis dat de “idee van de ‘animal laborans’ een totaal nieuw historisch verschijnsel is, dat er geen evolutionaire, ongebroken lijn van verleden naar heden loopt”.

Arbeid was in het verleden geen waarde op zich. “Voor de meeste mensen in Europa”, schrijft hij, “kwam de breuk in de visie op loonarbeid tot stand tussen de 17de en de 19de eeuw”. In de periode waarin de industrialisatie, de mechanisering en het kapitalisme zich ontwikkelden. “Eerder dan als een aanvulling op het zelfvoorzienend levensonderhoud werd loon - door diegenen die het betaalden - voortaan gezien als de natuurlijk bron van bestaan voor een bevolking”.

Maar om dat inzicht door te drukken moesten de mensen wel gedisciplineerd worden. Want niet iedereen voelde zich geroepen om loonarbeider te worden. “Arbeid adelt” hoorde men, maar men zag ook dat de adel niet werkte.

De levensomstandigheden van de gewone middeleeuwers waren erbarmelijk maar volgens Achterhuis werd er toen ongeveer maar de helft van het aantal dagen gewerkt. Bovendien waren er zo’n 141 christelijke feestdagen.

Mede door de invloed van het protestantisme werd vanaf de zestiende eeuw getracht de mensen de nodige arbeidsdiscipline bij te brengen. Gemakkelijk ging dat niet. Toen Hendrik IV in Frankrijk het aantal feestdagen van 103 tot 80 wilde terugbrengen braken er onlusten uit met als resultaat dat er 8 feestdagen bij kwamen. Pas na de Franse revolutie werd de arbeidstijd flink verlengd.

Maar altijd bleef de vraag naar meer vrije tijd, en vooral bevrijde tijd, bestaan. Bekend zijn de verhalen over luilekkerland, over landen waar overvloed was, zoals Cocagne. Een Nederlandse versie uit de 15de eeuw luidt als volgt:

“Dit ist land von den heilighen gheest.
Wie daer laengst slaept, de wirt meest
Daer en darf niemant doen werc
Out, jonc, cranc of sterc.”

In dit ‘edele land’ worden de centrale waarden rondom arbeid, die dan in opkomst zijn, op hun kop gezet.

Datzelfde doet, eeuwen later, de schoonzoon van Karl Marx, Paul Lafargue (1842-1911), in zijn pamflet ‘Het recht op luiheid’ (*) dat in 1881 verscheen. Lafargue solidariseert zich met de revolutionaire arbeidersbeweging maar legt toch andere accenten dan zijn schoonvader. Alhoewel deze zich uiteindelijk als doel stelde om de mensen te bevrijden uit de (loon)arbeid was voor velen van zijn opvolgers dé arbeid wél een centrale waarde. Lenin haalde het oude motto van Paulus ‘Wie niet werkt, zal niet eten’ terug van stal om hét socialistisch arbeidsethos kracht bij te zetten. Arbeidsdiscipline werd deel van de officiële staatsideologie.

Lafargue ziet het anders: “Een merkwaardige waanzin heeft bezit genomen van de arbeidersklasse van de landen waar de kapitalistische beschaving overheerst. Deze waanzin brengt de sociale noden met zich mee die sedert twee eeuwen het trieste mensdom kwellen. Deze waanzin is de liefde voor de arbeid, de morbide hartstocht voor het werk, doorgedreven tot aan de uitputting van de levenskrachten van het individu en zijn nageslacht. In plaats van in het geweer te komen tegen deze mentale afwijking hebben de geestelijken, de economen en de moralisten het werk verheerlijkt”.

Zo begint hij zijn kort, krachtig en uiteraard ongenuanceerd pamflet. Het is een oproep aan de arbeiders om niet toe te geven aan “de religie van de arbeid”. Minder werken om beter te leven, daar ging het bij hem om. De luiheid is een deugd en de ledigheid is allerminst het oorkussen van de duivel.

“Voer de fabrieksarbeid in, en vaarwel vreugde, gezondheid en vrijheid, vaarwel alles wat het leven mooi maakt en waard is te worden geleefd. En de economen er bij de arbeiders maar op hameren dat ze moeten werken om de maatschappelijke rijkdommen te vergroten!”, provoceert hij.

Sinds Lafargue zijn de tijden veranderd. De arbeidstijd is verminderd, de vrije tijd toegenomen en de levensomstandigheden, althans in het Westen, spectaculair verbeterd. Sommige van zijn stellingen zijn voorbijgestreefd, andere betwistbaar. We weten dat te hard werken mensen ziek maakt, maar ook dat mensen die geen werk hebben zich buitengesloten voelen. En voor wie over weinig inkomen beschikt is de keuze tussen ‘werkloos of loos werk’ gauw gemaakt.

Maar zijn provocaties zijn soms meer verfrissend dan al die geloofspunten over werken die we elke dag moeten aanhoren.

(*) Hans Achterhuis: ‘Arbeid, een eigenaardig medicijn’. Ambo, Baarn 1984. 335 blz.

(*) Paul Lafargue: ‘ Het recht op luiheid’. Voltaire, ’s Hertogenbosch 2009. 68 blz.
Een oudere vertaling kan je ook hier downloaden