Dit weekend besloot de burgemeester van Mechelen, Bart Somers, om de geplande literaire kanselredes in de Mechelse kerken te vervangen door hagenpreken op meer profane plaatsen. Zijn beslissing volgde op de discussie over het schrappen, door de tussenkomst van het aartsbisdom, van Erwin Mortier als één van de kanselredenaars. “Elke beknotting van artistieke vrijheid en vrijheid van meningsuiting is voor mij onaanvaardbaar”, stelde de burgemeester.

Wat opvalt is dat Bart Somers in zijn motivering vooral de tegenstelling tussen de ‘katholieke’ kanselrede en de ‘burgerlijke’ hagenpreek in de verf zette.

Daarom is het misschien nutiig even in het verleden onder te duiken.

De kanselrede is een predicatie vanop de kansel: een preek, een sermoen, vermaning, leerrede, godsdienstige toespraak, godsdienstige leerrede.

De meeste van deze toespraken werden (worden) gehouden in de kerk, tussen de beveiligde muren van de stad. De kanselrede was een preek vanuit de hoogte. Een luistersessie voor onderdanen, geen dispuut tussen gelijken.

Hagenpreken werden in totaal andere sferen gehouden. Het waren activiteiten in open lucht, op het platteland. Georganiseerde protesten buiten de muren. Een andere tekst in een andere context.

In het Nederlandse ’statenbijbelmuseum’ vinden we volgende omschrijving:

“In het midden van de zestiende eeuw nam in de Nederlanden de vervolging door de Spanjaarden van niet-Katholieken sterk toe door de komst van de Spaanse inquisitie. Tegelijkertijd groeide, tegen de verdrukking in, het aantal protestanten (gereformeerden, luthersen, doopsgezinden) en zij hielden in het geheim godsdienstige samenkomsten. Dit deden zij in afgelegen velden waar de voorganger een gedeelte uit de bijbel voorlas, daarover mediteerde en een gebed deed. Dit waren de zogenaamde hagenpreken”.

Als deelnemers aan de hagenpreek betrapt werden door de overheid, werden ze zwaar bestraft. Zowel met boetes als met lijfstraffen. En de predikanten verloren soms hun leven bij.

Hun ontstaan heeft dus weinig te maken met een opborrelende vrijzinnigheid maar des te meer met de strijd tussen het protestantisme en (de almacht van) de katholieke kerk. De hagenpreken waren “kerkdiensten in de open lucht”.

Volgens sommige bronnen zou de eerste preek in het Nederlandse Walcheren gehouden zijn in 1566. Maar in hetzelfde jaar werd er ook in de gemeente Zemst, niet zo ver van Mechelen (!), een vergelijkbare dienst gehouden. Zemst was immers een predikplaats voor protestanten.

Interessant is volgende beschrijving van een hagenpreek in het Antwerpse in datzelfde jaar:

“Wij willen niet nalaten u ervan te berichten, hoe gisterennamiddag een vergadering is gehouden in het klein heesterbos van heer Hendrik van Berchem. Rond één uur kwam uit het kwartier van wijlen de heer Michiel van der Heyden een man, gekleed met lange mantel, vergezeld van tien tot twaalf personen met rapieren. Ze bezetten het veld, bezaaid met boekweit, drie bunders groot, dat Pauwels Raet in huur heeft, waartegen de huurder, wegens zijn schade, zich verzette. Desniettegenstaande hebben ze hetzelve, met meer bijgekomen volk, ingenomen en gans vertreden, zeggende aan Raet dat men hem zijn schade vergoeden zou. Maar toen de hoop fel aanwaste, vertrokken ze naar het vermelde heesterbos, stellende hun wacht op de vier hoeken. Waar een paar heesters bijeenstonden, waartegen men leunen kon, sloegen ze zoden op, en daar verscheen hun predikant, hebbende aan zijn zijde een flesje, waaruit hij tijdens het prediken soms dronk. Er waren ook zeven of acht personen te paard, één met twee zinkroeren aan zijn zadel, de anderen met rapieren.

chter het bos stonden vier heirbaanwagens met huiven, ledig, de paarden staande in het boekweitveld, door enkele jongens bewaakt, waarvan één met rapier. Naar wij konden vernemen waren de toehoorders meestendeels Walen en daaronder veel Fransen.

et de toeloop van volk van Berchem en elders, vanwege de nieuwigheid, was de hoop tenslotte wel vier- tot vijfduizend man sterk; meestal mannen, maar ook vrouwen, zelfs met jonge kinderkens die zij zoogden. Sommigen klommen op de heesters. Toen de predikant begon, zetten ze hem een vierkante bonnet op het hoofd. De vergadering duurde tot vijf uur. Soms werd er ook gezongen. Zijn ook gezien twee jonge manspersonen zonder baard, met twee jonkvrouwen, begeleid door drie of vier meiden. Een man, staande negen tot tien roeden van de predikant, verdietste voor hen het sermoen, omdat zij geen Waals verstonden. In het scheiden zegde de predikant dat men zaterdag naastkomend ook in het Nederlands prediken zou”. (*)

Historisch waren hagenpreken protesten tegen het gezag en de machthebbers. Vanuit dat perspectief is het wel amusant dat de opperste Mechelse gezagdrager, want dat is de burgemeester, ze zelf wil organiseren. Maar ja, de tijden zijn veranderd. Voor de meesten althans.

Ik ben benieuwd naar de Mechelse hagenpreken. Ik denk niet dat het alternatieve kerkdiensten zullen zijn. Worden het vrijzinnige kanselredes of retorische hoogstandjes van vrijdenkende geuzen? Zal Somers ze organiseren in de open, vrije lucht of tussen de muren? Misschien kan hij samenwerken met zijn buurgemeente Zemst. En wat zal Erwin Mortier zeggen?

In zijn geweldige ‘Godenslaap’ zegt het hoofdpersonage:
“De woordenboeken heb ik eveneens behouden. (…) Uit hun rekken stal ik de ammunitie voor de hagelschoten die ik losliet op de wereld. Nu lees ik woordenboeken omdat ze stilaan de enige romans zijn die ik nog blief. Dagelioks neem ik een paar bladzijden in me op, mijn vorm van brevieren. Ik prevel wat ik lees luidop, de rijen van woorden in hun ordening van a tot z die niet bij machte is hun stompzinnige toevalligheid te verbloemen. Woord op woord, oog om tand” ( blz. 31)

* Uit: W. Verrelst, Reformatie en katholieke herleving 16e-18e eeuw. De Nederlandsche Boekhandel, Antwerpen-Amsterdam, 1974, blz. 14-15.