Dunne romans of novelles bevatten soms meer spirit en grandeur dan dikke boeken. Wie ‘Gloed’ van Sandor Marai of ‘Jarmila’ van Ernst Weiss gelezen heeft weet het: dunne boekjes en kortverhalen hoeven geen kleine boekjes te zijn.

Een paar dagen geleden ontdekte ik toevallig in de boekhandel ‘Steen van geduld’ van Atiq Rahimi (*). Het boekje lag, onopvallend, wat verscholen, tussen omvangrijke soortgenoten. Ik herinnerde me wel dat deze Frans-Afghaanse auteur verleden jaar de prestigieuze Prix Goncourt had gewonnen maar was vergeten dat het met dit boek was.

Ik bladerde het door en zag de ‘prachtige aanbeveling’ van Khaled Hosseini. Dat maakte mij wat achterdochtig want ik ben niet zo’n grote fan van ‘De vliegeraar’.

Toch kocht ik het boek en begon het in de trein te lezen. Toen ik ’s avonds terugkeerde van Brussel was het uit. Met een zucht. Van ontroering en bewondering. lees meer …

‘Voortgangsverslag’, een bundel van Anton Korteweg, eindigt met een tweeregelig gedicht:

‘Arme jeugd.
Al die toekomst.’

Hiermee laat de dichter de blinde ambitie van de jeugd helemaal achter zich.
De toekomst is misschien vrij, maar de toekomst is ook het einde.

Dat anticiperen op het einde houdt ook Leonard Nolens bezig. Dat wordt vlug duidelijk bij het begin van de presentatie van zijn ‘Dagboek van een dichter’(*) verleden zaterdag op ‘Het Andere Boek’.

Het zaaltje van het Antwerpse Zuiderpershuis zit vol. Inleider en Nolens’ gesprekspartner Piet Pirijns(Knack) vraagt de aanwezigen of ze het erg vinden als er af en toe een stilte valt in het gesprek. Ze knikken goedkeurend.

Een dagboek is volgens Nolens geen reproductie van het leven, geen verslag van wat hij allemaal heeft meegemaakt en daarna opgeschreven heeft. Een dagboek geeft structuur aan het leven. “Je gaat er anders tegenaan kijken. Ik schrijf om te achterhalen wat ik eigenlijk niet weet”.

Leven en schrijven is voor hem hetzelfde. “Ik heb nooit een klassiek beroepsleven gehad. Schrijven is voor mij geen wilsdaad. Ik kan niet anders, ik kan niets anders”.

Nolens is eerder een toeschouwer dan een deelnemer. Een heremiet. Wie zijn schitterende ‘Bres’ heeft gelezen weet dat. Nolens staat aan de kant. Hij bevindt zich soms op een andere planeet. “Maar welke planeet is de juiste?” Wereldvreemd, maar over welke wereld hebben we het dan. lees meer …

“Eindeloos verliefd”. Dat is de titel van de drieduizendste aflevering van de Bouquetreeks. Volgens De Standaard zijn er in Nederland en Vlaanderen één miljoen mensen ( vooral vrouwen) die deze stationsromannetjes(*) lezen. Dat zijn aantallen waar menig literair uitgever alleen maar van kan dromen.Van waar de naam ’stationsroman’ komt, weet ik niet. Heeft het met de vlugheid te maken waarmee ze op de trein kunnen gelezen worden? Of omdat ze in stationskiosken verkocht worden? En waarom noemen we ze geen ‘treinromannetjes’ of ‘busverhaaltjes’?

In de Engelstalige landen hebben ze er wel treffende, zij het moeilijk vertaalbare, omschrijvingen voor gevonden als ‘bodice ripper’, ‘penny-horrible’ of ‘pot-boiler‘.

De namen mogen dan wel verschillen, bijna altijd gaat het om een verhaal waarin een ietwat stoere man en een eerder kwetsbare vrouw, met de nodige hindernissen, hun allesomvattende liefde in een lang en gelukkig leven kunnen gieten. Geen wonder dat deze ‘romance novels’ in de Angelsaksische landen meer dan 5O% van de (paperback)boekenmarkt vertegenwoordigen. In 2OO4 zouden 64 miljoen mensen, ook hoger opgeleide, zo’n verhaal gelezen hebben, een stijging van liefst 2O% t.o.v. van 2OO1. lees meer …

Knippen en plakken. Het behoort tot de essentie van de televisie. In tegenstelling tot wat tv-journalisten soms beweren - “we geven alleen maar de werkelijkheid weer” - zijn televisiebeelden dikwijls gemonteerde werkelijkheden. Ook programma’s die op de één of andere manier ‘het leven zoals het is’ pretenderen weer te geven zijn veelal het resultaat van professioneel knip- en plakwerk. Daar is niks mis mee. En het kan mooie reportages opleveren, zoals ‘Terug naar Siberië’ van Martin Heylen. Zolang we maar beseffen dat deze beelden slechts een deel van de werkelijkheid gevenWat de kijker krijgt is eerder een personage dan een persoon. Door een andere montage krijg je een ander personage, een andere werkelijkheid, een ander verhaal.

Knip- en plakwerk. Dat heeft de Nederlandse schrijver A.F.Th. van der Heijden ook gedaan met zijn roman ‘Doodverf’. Uit het derde (’Onder het plaveisel het moeras’) en het vierde deel (’Advocaat van de hanen’ ) van zijn groots opgezette, breedvoerige, barokke en vooral geweldige romancyclus ‘De tandeloze tijd’ knipte hij een aantal gebeurtenissen, verhaallijnen en personages uit, herschreef ze lichtjes en monteerde ze tot een nieuw boek dat onlangs verscheen tijdens de ‘Maand van het spannende boek’. “A.F.Th. verthrillert zichzelf”, schreef Jeroen Vullings in Vrij Nederland. lees meer …

In mijn koffer zaten meer boeken dan kledingstukken maar het weer was goed en het publiek enthousiast. “Hopelijk tot volgend jaar”, zeggen enkele aanwezigen vrijdagavond na de laatste ‘Uitgelezen aan zee‘, het boekenprogramma van De Morgen en de Vooruit.

In een warme, zwoele zaal hebben ze meer dan een uur geluisterd. Zweten om te weten.

Erwin Mortier komt binnen en hoort dat ‘Godenslaap’ door het ganse panel de hemel in werd geprezen. Hij kijkt tevreden rond.

“Het was ne goeie vandaag”, zegt moderator Fien Sabbe. Niemand spreekt haar tegen terwijl de laatste lezers vertrekken. Zoals in het gedicht van Joke Van Leeuwen dat ik mocht voorlezen:

Laatste lezer

Als de nacht in o’s en a’s plakt
zand aan regels krabt
laatste lezer de handdoek oppakt
het lichaam zonder water wast
een mal van nerven achterlaat
waarin geen ander past
en gaat

blijft er een fladderen voor de vloed
wat wind met bladzijden doet.

Tussen lezen en leven is er maar een letter verschil. Ik merkte het deze week aan mijn dagelijks ritme: opstaan, soms ontbijten, lezen, ’s middags een broodje, terug wat lezen, een wandeling op de dijk, praten over die boeken, iets eten en drinken met de gasten, slapen.

“Je stopt je leven niet in boeken. Je vindt het daar”, schrijft Alan Bennett in ‘De ongewone lezer’. Zo is dat. De letteren bepaalden mijn dag. Ik bladerde tussen eb en vloed en wandelde tussen woord en wederwoord.

Nu is het stil. De meegenomen boeken staan terug in de kast. maar mijn hoofd zit nog vol met herinneringen:

Gast-panellid Martin Heylen die het Stieg Larsson kwalijk neemt dat ‘Mannen die vrouwen haten’ hem tijdens zijn vakantie degradeerde tot een a-sociaal individu omdat hij maar aan één ding dacht: dat verdomde boek uitlezen.

Gène Bervoets kan weinig goeds vertellen over ‘De leraar’ van Bart Koubaa en schenkt met plezier zijn exemplaar aan één van de aanwezigen.

Lieven Scheire vindt ‘In het café van de verloren jeugd’ van Patrick Modiano eerder saai en vervelend en als we het hebben over het volgens mij overroepen ‘Laagland’ van Joseph O’Neill, kan Wouter Deprez het niet nalaten mijn oordeel in verband te brengen met mijn “vergevorderde leeftijd”.

Tegenspraak tussen de panelleden blijft een essentieel element in ‘Uitgelezen’. Het geeft het programma de nodige vaart en levendigheid.

Opvallend was wel de quasi-eensgezindheid over ‘Alleen maar nette mensen’ van Robert Vuijsje. Dit boek won onlangs de Gouden Uil, verkoopt ontzettend goed en wordt door de meeste critici als “uiterst vermakelijk”, “leest als een trein” of “een boek om in het hart te sluiten” omschreven.

Van dat enthousiasme blijft er bij panel weinig over. Begrijpelijk. De eerste drie bladzijden zijn inderdaad hilarisch. De verzameling cliché’s en vooroordelen die Nederlanders, Surinamers, Marokkanen en Antillianen over elkaar hebben worden door Vuijsje heerlijk trefzeker beschreven. Dat gaat wat worden, denk je dan. Maar dat valt tegen. Wat Vuijsje daarna presenteert zijn slechts illustraties van deze gemeenplaatsen. Hij voegt niets toe, hij herhaalt de karikaturen. Zijn korte hoofdstukken en turbo-proza lezen inderdaad als een trein maar ik weet niet naar waar die rijdt. De lectuur is comfortabel maar van korte duur. Vlot geschreven maar vlug vergeten.

Lezen in versnelling. Dat is waar ik deze week mee bezig ben. Volgende week, van 1 tot 8 augustus, verblijft ‘Uitgelezen‘, het boekenprogramma van De Vooruit en De Morgen in Oostende. Daar zijn wij zijn te gast bij ‘TAZ#2009‘, het theaterfestival aan zee.

Een ganse week boeken bespreken. Alles bij elkaar achttien. Dat lijkt een hele opgave. Dat is het echter niet. Er zijn meer vervelende bezigheden dan met gelijkgestemden praten en discussiëren over boeken. Mét uitzicht op zee en in gezelschap van vakantiegangers die met plezier een literaire omleiding nemen of lezers die naar de kust komen.

Rustige en enthousiaste toehoorders. Uitgeslapen maar nog niet uitgelezen. Sommigen zoeken letters tussen het zand, anderen vinden zand tussen de bladzijden. De literatuur heeft haar korte broek aangetrokken en laat haar witte benen zien. Ook de republiek der letteren heeft soms duizend zonnen en garnalen nodig. En wit is altijd schoon.

Een week boeken bespreken betekent ook de week daarvoor boeken lezen en (vooral) herlezen. Ik heb nog vijf dagen voor achttien boeken. Dat vereist een gemiddelde van drie boeken per dag. Is dat niet van het goede teveel? Natuurlijk niet. Veel lezen schaadt zelden de gezondheid en een goed boek herlezen is nooit vervelend. lees meer …

Vakantie en spannende boeken vormen blijkbaar een perfecte combinatie. Telkens als voor een deel van de Belgen de vakantiedagen in aantocht zijn presenteren de uitgeverijen acties als ‘De zomer van het spannende boek‘ met een gigantische aanbod van boeken waar je minstens twee maanden mee zoet bent.

Je merkt het ook aan de bestsellerlijsten van de dag- en weekbladen. In Knacks Boeken top 1O staat ‘Het spel van de engel’ van Carlos Ruiz Safon op één gevolgd door drie boeken van Stieg Larsson met zijn ‘Millenium-trilogie’.

De kans is dus groot dat je de volgende weken een lezende medemens ziet zitten, liggen of slapen met één van deze boeken. lees meer …

Na de Eerste Wereldoorlog is Duitsland wel verslagen maar een deel van de wereld blijft in brand staan. De communisten hebben de macht gegrepen in Rusland en in andere Europese landen heerst er een pré-revolutionair klimaat.

In de USA dreigt er een economische recessie: de oorlogsindustrie wordt afgebouwd, de werkloosheid neemt toe en uit Frankrijk en België keren miljoenen soldaten terug . Een aantal van hen brengt de Spaanse griep mee.

De armoede is groot, de arbeidsomstandigheden zijn slecht. In gans het land wordt er actie gevoerd en gestaakt. Uit angst voor bolsjewieken, socialisten en anarchisten reageert de overheid met drastische middelen, ook tegen de vakbonden die als een ondermijning van de democratie worden beschouwd.

In 1919 wordt Seattle gedurende vijf dagen platgelegd. “Alleen de meest essentiële taken werden nog uitgevoerd : de brandweerlui bleven stand-by. In de wasserijen werd enkel nog het linnen van de hospitalen gewassen. (…) Het (stakers)comité zette 35 melkbedelingspunten op en zorgde voor de dagelijkse bereiding van 30 000 warme maaltijden.(…) Stakers betaalden 25 cent per maaltijd, het brede publiek 35 cent. Om de orde te handhaven werd een eigen ordedienst opgericht die bestond uit oorlogsveteranen.” (cf. Howard Zinn)

Alhoewel de staking vreedzaam verliep werden daarna vele arrestaties verricht. De conservatieve pers vreesde het ergste. “Het meest opmerkelijke fenomeen van vandaag zijn de nooit eerder voorgekomen revoltes van Jan met de pet”, schreef ‘The Nation’ : “Hij lijkt wel zijn vertrouwen in de oude leiders te hebben verloren en een nieuwe soort zelfbewustzijn te hebben ontwikkeld”.

In New England en New Jersey leggen 120.000 textielarbeiders het werk neer. In Boston zijn de arbeidsomstandigheden van de politieagenten zo abominabel en worden hun vragen naar verbetering zo brutaal afgewezen dat ze in staking gaan. Acties die dikwijls brutaal worden onderdrukt. Vakbonden en de USA het zou nooit goed samengaan. Ze lijken niet thuis te horen in de Amerikaanse droom.

Deze episode uit de Amerikaanse geschiedenis vormt het decor van ‘De infiltrant‘ van de eveneens uit Boston afkomstige auteur, Dennis Lehane. Een boek dat vijf sterren kreeg in de VN-dedective en thrillergids.

Terecht. lees meer …

En nog enkele literaire bedenkingen bij de verkiezingen:

Geen vrolijke dronk

Wordt men als een oude chinees

wanneer men dronken is

en alleen (moederziel

zoals dat heet)

en dronken zoals (pak weg)

li tai pe?

nee

een kleine burger

van een klein land

met een kleine moraal

en kleine

uiterst kleine

mogelijkheden

Ellen Warmond lees meer …

“Wie schrijft, die kiest”, schreef Ivo Michiels in het literaire tijdschrift DW B ( 2008/4), “zo al niet om kleur te bekennen dan alvast om kleur te mengen. Zoals, bijvoorbeeld, wereld en mensheid één mengsel van huidskleuren vertoont - wij zijn, nietwaar, met z’n allen kleurlingen onder elkaar - zo zal de literatuur, parallel daaraan, spiegel daarvan, ‘mengsel’ zijn.”

En de literatuur doet dat, citeert hij Peter Verhelst, in een “taal die je aan de haren boven de werkelijkheid uitsleurt”.

Deze, ook mooi , geformuleerde stellingen passen perfect bij “De schaduw van de wapens” (*) van de Zuid-Koreaan Hwang Sok-yong. Een verhaal dat parallel loopt met de Vietnam-oorlog in de jaren zestig. lees meer …