Uitgelezen. Dat ben ik wel een beetje. Verleden week waren we met het boekenprogramma Uitgelezen aan zee. Uitgenodigd door “Theater aan Zee” in Oostende. Het volk was er weer. Iets meer vrouwen dan mannen en weinig jongeren. Die lagen met een boek op het strand.
Zes avonden was “De Droge Coo” uitverkocht. Weer of geen weer. Het enthousiasme voor de letteren verdraagt elk klimaat.
Een ganse week lezen en herlezen en met de andere panelleden praten over boeken. Er zijn minder plezierige dingen in het leven.


Walter Van Steenbrugge had het over zijn ultieme bewondering voor “Het schervengericht van A.F.TH”, Pieter Aspe deelde aan een verbaasd publiek mee dat hij bijna nooit misdaadromans leest , Dimitri Verhulst vertelde dat zijn nieuwe boek bij de drukker ligt, Anna Luyten legde uit waarom zij boeken soms van achter naar voren leest en Yves Desmet en Johan Vande Lanotte lazen Ten zuiden van de rivier van Blake Morrison blijkbaar op een totaal verschillend manier .
De aanwezigen noteerden de tips van de panelleden en gingen de dag daarop naar de boekhandel.
Iedereen tevreden. Ik ook.

Het werkt dus. Een eenvoudig programma over boeken zonder een ingewikkelde of flitsende format. Dat de lezer niet onderschat maar het publiek ook niet lastig valt met ingewikkelde literatuuranalyses.
Hopelijk vloeit er volgend jaar terug veel literatuur naar de zee.

Eén van mijn tips tijdens “Uitgelezen” was De nazi en de kapper van Edgar Hilsenrath.

Edgar Hilsenrath werd in 1926 in Leipzig geboren en leeft sinds 1975 in Berlijn. Na de machtsovername van Hitler en het begin van de Jodenvervolging vlucht hij in 1938 met zijn moeder en broer naar zijn grootouders in Roemenië. In 1941 wordt het gezin naar het Joodse getto in de Oekraïense stad Mogilev-Podolski gedeporteerd. Het gezin overleeft de oorlog en wordt in 1944 door de Sovjets bevrijd. De auteur gaat eerst naar Palestina. Vanaf 1951 leeft hij in de Verenigde Staten tot hij terugkeert naar Duitsland. In de VS schrijft hij meer dan tien jaar aan zijn romandebuut Nacht dat ook onlangs in het Nederlands werd uitgegeven.

De nazi en de kapper, voor het eerst verschenen in 1967, vertelt het verhaal van Max, de buitenechtelijke, maar zuiver Arische zoon van Minna Schultz, dienstmeisje in het huis van de Joodse pelshandelaar Abarmowitz. Hij ziet er tamelijk Joods uit en is bevriend met de zoon van een Joodse kapper die er wel arisch uitziet. Als Hitler aan de macht komt, vervoegt Max de nazi’s, wordt kapo en krijgt de kapper en diens gezin in handen. Op het einde van de oorlog vlucht Max voor de Russische bevrijders maar wel met een zak gouden kiezen. Hij wordt gezocht als oorlogsmisdadiger en beseft dat er maar één plek ter wereld is waar hij veilig zal zijn, Israël. Daar wordt hij kapper onder de naam van de familie die hij heeft omgebracht.

Dit boek, geschreven vanuit het oogpunt van een massamoordenaar en niet van een slachtoffer, is ontluisterend en huiveringwekkend . Niet onlogisch dat het manuscript in Duitsland door vele uitgeverijen werd geweigerd.
Het gemak waarmee Max zijn vriendschap inruilt voor een nazistisch engagement is zowel verschrikkelijk als bijna normaal . Als de tijden veranderen, past het individu zich blijkbaar makkelijk aan. Max wordt kapper en dan SS-er en dan massamoordenaar. En dan een Joodse zwarthandelaar. En dan een Joodse vrijheidsstrijder en terug kapper. Samen met zijn gedaanten wisselen zijn ideeën. Om te overleven zijn alle gedachten goed.

Ethiek en moraliteit komen hier nauwelijks aan bod. ” Waarom ik heb gedood? Ik weet niet waarom? Misschien vanwege de stokken? Er waren eens een gele stok en en een zwarte stok. En andere stokken. En, er waren handen, veel handen, die met de stokken zwaaiden. En elke stok suisde neer op mijn achterwerk…of op het achterwerk dat ze ziel noemen… want die is ook een achterwerk : die moet er soms voor opdraaien! Of vaak! Of : heel vaak!
Nou, mooi . Zo was dat. En ik wilde ook weleens met de stok zwaaien. Of de stokken. Maar anders. Geweldiger? Snap je dat? Nou, mooi. Jij snapt dat”.

Max’ leven beweegt zich rond het nulpunt van de menselijkheid waar alle gevoelens van menselijkheid bevroren worden .

Maar toch, of juist daarom, stelt dit boek meer levensvragen dan andere boeken die de holocaust als onderwerp of als uitgangspunt hebben. Want is het niet juist cynisme dat de verschrikkingen van georganiseerd racisme banaliseert en onderdrukking vanzelfsprekend vindt?

“Nazi en de kapper” is een beklemmende satire die aan je lijf blijft plakken. Een boek dat je niet vlug vergeet. En dat je alert houdt voor normaliteiten en banaliteiten die in allerlei vormen en gedaanten als modern worden verkocht.