foto: raver_mikey / CC BY 2.0

Meer dan 1,5 miljoen mensen wilden aanwezig zijn bij de herdenkingsviering van Michael Jackson.

Ik begrijp het, maar ik versta het niet. Uiteraard kon Michael Jackson zingen, dansen, clips maken en nog veel meer. Hij was een groot entertainer. Maar wat bezielt mensen om hem op zulke troon te zetten?

Idolen (in het Grieks ‘eidolon’ en in het Latijn ‘idolum’) verwezen vroeger naar afgoden en stonden voor vooroordelen: foutieve ideeën en begrippen die het menselijk verstand in de ban houden en op een dwaalweg leiden.

Helden waren meestal dappere krijgers die het lot en de goden tarten en daardoor onsterfelijkheid oogsten.

Nu zijn Idolen geen foutieve ideeën of beelden meer maar mensen. En helden zijn alledaagse figuren die via de communicatie onmiddellijk bereikbaar zijn, zelfs bijna aanraakbaar. Sterren staan niet meer aan de hemel te pronken, ze schitteren op aarde, bewegen zich tussen ‘de mensen’ en maken deel uit van het leven zoals we denken of hopen dat het is. Ze hebben maatschappelijke invloed en worden door regeringen en protestbewegingen gebruikt in de sociale of de politieke marketing.

Sterren wijzen de weg.

“Dankzij onze helden bespreken we veel vaker morele kwesties”, zegt Hilde Van Den Bulck, docente Mediabeleid aan de Universiteit Antwerpen. Verleden jaar verscheen van haar (samen met Sil Tambuyzer) “De celebritysupermarkt“. Volgens haar vormen beroemdheden de nieuwe toetssteen van wat we als goed en waardevol of als verdorven en voorbijgestreefd beschouwen. In haar boek ontrafelt ze de verhalen over goed en kwaad die achter de celebrityconstructie schuil gaan.

“Maar toch blijft er iets irrationeels aan die bewondering voor de held of het icoon”, schrijft Connie Palmen : “De gevoelens van de fans voor hun idool hebben een irreëel karakter omdat ze niet tot stand komen in een wederzijdse verhouding en dus niet gecontroleerd, bijgestuurd, verdiend worden. Een fan doet nooit een beroep op zijn idool. Die belt nooit op : ik heb 38 graden koorts, maak je kippensoep?”

Maar juist deze eenzijdige verhouding maakt de relatie makkelijker. Want je ziet een personage, geen persoon. Wel een menselijk wezen van vlees en bloed maar dan anders. En dikwijls zijn ze ook, zoals Michael Jackson, helemaal anders.

“Heldenverering is verering van het individu, en de held wordt gezien als iemand die alleen staat. De helden uit de klassieke mythologie waren thuisloze zwervers en hetzelfde geldt voor de helden van moderne legendes : vrij en onkwetsbaar”. Dat schrijft Lucy Hughes-Hallett in “Helden“, een geschiedenis van heldenverering.

In dit boeiende boek beschrijft zij het leven van helden als Achilles, Francis Drake, Garibaldi en Odysseus. Voor haar zijn helden geen hedendaagse uitvindingen. “Er bestaat een merkwaardige variant van ijdelheid die mensen ertoe brengt zich in te beelden dat sommige van onze collectieve dwaasheden fonkelnieuw zijn, typerend voor het tijdperk van de massamedia”, schrijft ze in de inleiding. Maar “dat is niet juist. Zoals de verhalen die ik hier vertel aantonen, is er niets nieuws aan de persoonlijkheidscultus, aan de berekende manipulatie van het nieuws voor politieke doeleinden, aan de manier waarop roem en seksueel charisma zich laten vertalen in macht, aan de beïnvloedbaarheid van een volk dat er in tijden van angst of overdreven enthousiasme toe verleid kan worden zijn politieke rechten in handen te geven van een roemrijke Ãœbermensch”.

Uiteraard is er heel wat veranderd. Helden en iconen komen dikwijls uit de ontspanningssector. Elk tijdperk heeft zijn eigen verklaring voor de uitzonderingspositie die sommigen ten deel vallen. Wat wel constant blijft is dat helden vertrouwen inboezemen en niet noodzakelijkerwijs goed moeten zijn, maar wel groot.

Michael Jackson was groot voor velen. Voor de zwarten omdat ze in hem een vertegenwoordiger zagen. Ook al werd hij elke dag witter.

Maar ook dat is typerend voor heldenverering, de discrepantie tussen de verifieerbare feiten en de legendes en de verhalen die om hen heen zijn gegroeid. Bij helden hoeven de feiten niet te kloppen. Ook al dansen ze op lemen voeten, ze blijven inspireren als symbolen voor schoonheid, sterkte, intelligentie en vrijheid. Zelfs als het al vallende sterren zijn. Zoals Jackson.

[”De celebritysupermarkt” - Hilde Van Den Bulck en Sil Tambuyzer. Uitgeverij EPO, Antwerpen, 2008. 264 blz.]

[”Helden” - Lucy Hughes-Hallett. Uitgeverij Arbeiderspers, Amsterdam-Antwerpen. 2004. 52O blz.]

Een vergelijkbaar boek:

[”Bejubeld en verguisd. Helden en heldinnen in de oudheid” - Fik Meijer. Uitgeverij Atheneum, 2OO8. 392 blz.]
Aan de hand van de evolutie van het heldenbegrip van krijgsheld naar civiele held maakt hij een aantal portretten van mannen en vrouwen die daarvoor representatief zijn : krijgers en verzetsstrijders, politici en wijsgeren, slavenleiders en rebelse vrouwen, wetenschappers en topsporters, culthelden en gevallen helden.