In het prachtige ” Istanbul” heeft Orhan Pamuk het niet alleen over de stad en zijn herinneringen maar over de alomtegenwoordige weemoed die mensen van Istanbul met elkaar verbindt. Weemoed als “het gevoel van een kind dat door beslagen ruiten kijkt”. “Maar”, schrijft hij, ” ik probeer het nu niet te hebben over de melancholie, maar over de weemoed die er weliswaar op lijkt, die trots verinnerlijkt is en die men collectief, als onderdeel van een gemeenschap, met elkaar deelt. We moeten daarvoor de plaatsen en momenten kunnen waarnemen waarop het gevoel zelf, en de omgeving die dit gevoel aan de stad verkondigt, in elkaar overvloeien. Waar ik het over heb (…) zijn oude boekhandelaars die na de zoveelste crisis de hele dag in hun winkel zitten te wachten op een klant…”

Aan deze passage, en vooral de laatste zin, dacht ik toen ik verleden week in ‘Boekblad’, het nieuwsmagazine van de boekenbranche, een kopie las van een interview met Berend Roskam, een nostalgische boekverkoper. We zijn in 1951, er is een economische crisis in Nederland en de heer Roskam klaagt dat “het boek niet duur is, maar de mensen het niet kunnen betalen”. Zijn omzet gaat achteruit als gevolg van “een verminderde koopkracht. Van de boekverkopers wordt in onze dagen een grote vakkennis vereist. De inkoop is het punt waar alles om draait. Zal een aangeboden boek ‘het doen’ of zal het een winkeldochter worden? Vroeger…”

“Trouwens” voegt hij eraan toe, “een goede boekverkoper hoort op de eerste plaats boekverkoper te zijn , daarna wordt hij handelaar. Voor mij is er wel degelijk een verschil tussen een boekhandelaar en een boekverkoper. De hoge culturele taak, die op de schouders van de boekverkoper rust, maakt hem van ‘ handelaar’, tot ‘vriend van zijn klanten’, dus een man die niet op de eerste plaats wil verkopen, doch die rekening houdt met de beurs en de verlangens en smaak van degene die bij hem om een boek komt vragen. Daarom is mijn stelregel : verkoop niet met dwang, doch verkoop met liefde en begrip.”

De boekhandelaar (?) maakt nog een interessant onderscheid : “Ik maak onderscheid tussen lectuur en literatuur of wat men daar tegenwoordig voor door wil doen gaan. In deze benarde tijden hebben de mensen geen behoefte aan spitsvondige psychoanalytische romans zonder enige levensblijheid. De mensen willen boeken lezen, waar ze zich, al lezende, door verwarmd voelen.”

Vanuit zijn volksverheffingsperspectief benadrukt hij dat er een grote taak is weggelegd voor gans het boekenvak : “Laten zij lering trekken uit de statistische cijfers over het alcoholgebruik en het bioscoopbezoek en laten zij zich in gemoede afvragen als zij….goede boeken hadden geschreven, uitgegeven en … verkocht.”

En hij eindigt met de zekere stelling dat de “mensheid er hoegenaamd niet op gebrand is dat de literatuur gaat lijken op een in druk gebrachte catalogus van de riool-put-zielen der psychopaten, waarmee men tegenwoordig zo graag een roman of novelle pleegt te bevolken.”

Dat is duidelijke taal. Maar weemoedig word ik er niet van. Laat staan melancholisch.
Het enthousiasme van de boekverkoper voor zijn vak en zijn oproep om ‘ met liefde en begrip te verkopen’ kunnen mij bekoren, maar van de manier waarop hij de warmte van de ‘lectuur’ predikt krijg ik het koud. Sommige dingen verdwijnen spijtig genoeg , maar andere komen gelukkig niet meer terug.
Het interview illustreert ook mooi het verschil dat Pamuk maakt tussen weemoed, melancholie en pure nostalgie die het verleden in die mate idealiseert dat het een kleffe deegvorm wordt voor het heden.

Wat Pamuk zelf over lezen en schrijven denkt, vindt de lezer terug in zijn recent verschenen “De andere kleuren”.  Daarin werden een tachtigtal teksten gebundeld die hij de afgelopen jaren schreef over politiek en Istanbul, zijn liefde voor de literatuur en zijn bekommernissen in het dagelijkse leven.

Wat lezen voor Orhan Pamuk boeiend maakte, vooral tijdens zijn jeugd , is dat het ” een onderdeel was van het proces om mezelf te maken tot wie ik was, mijn eigen ziel bewust vorm te geven. Wat voor iemand moest ik worden? Wat voor betekenis had de wereld?”.

Leesplezier moet voor hem niet beschreven worden “alsof het in tegenspraak is met het plezier van kijken en zien, om over woord en beeld te spreken alsof het elkaars concurrenten, elkaars vijanden zijn. Voor mij betekent lezen de dingen die de tekst je vertelt in de bioscoop van je verstand tot leven brengen”.

Ook dat is duidelijke taal. Benieuwd wat de heer Roskam hierover zou denken.